Zbliżają się Święta Bożego Narodzenia. Czekamy na Wigilię, spotkanie w gronie rodzinnym, kolędy. W tym okresie robi się między ludźmi jakby nieco cieplej i przyjaźniej, więc wyjątkowo żywy oddźwięk wywołują rozliczne akcje charytatywne. Przyznam, że mam na ich temat mieszane odczucia.

Kiedy na przykład dochód z balu dla bogaczy zostaje przeznaczony na pomoc dla hospicjum, to niby wspaniale, a jednak pozostaje mi jakiś nieokreślony niesmak. Przed oczami przelatują dwuznaczne obrazy: oto ktoś robi majątek pod przykrywką fundacji dobroczynnej, oto ktoś dłonią ubraną w brylanty wrzuca do kosza sto złotych na biednych, oto ktoś poprawia sobie wizerunek firmowy lub osobisty sponsorując to czy tamto.

Zastanawiam się w związku z tym, jak należy się zachować, żeby jałmużna nie powodowała upokorzenia dla tego, kto dostaje i nie powodowała rozdymania ego u tego, kto daje. Tak, ten nieokreślony niesmak, o którym wspominałam przy okazji bali charytatywnych, bierze się chyba z podejrzenia, że udzielenie pomocy biednemu nie jest już aktem współczucia i miłosierdzia, lecz zaspokojenia potrzeby władzy. W myśl zasady: stać mnie na dawanie, więc jestem kimś.

Skąd to podejrzenie? Może z obserwacji, że mimo dobroczynnego gestu, bogaty nawet na chwilę nie zatrzymuje się przy biednym, lecz z błędnym wzrokiem pędzi dalej w poszukiwaniu dalszych satysfakcji? Wydaje się, że bogaty za bardzo wziął sobie do serca i źle zrozumiał pouczenie: „niech nie wie lewica co czyni prawica”. Sens tego pouczenia jest przecież nie taki, żeby nic o biednym nie wiedzieć, ale żeby mieć do niego w dalszym ciągu taki stosunek, jakby nic bogatemu nie zawdzięczał.

Przychodzi mi na myśl Matka Teresa. Jednak nie dlatego, żeby moralizować i podawać ją za wzór do naśladowania. Mam poczucie proporcji i świadomość, że nie każdemu dane jest takie życie i taki charyzmat. Chodzi jedynie o to, że z jej działalności widać, jakie warunki muszą być spełnione, by dawanie nie było upokarzaniem. Po pierwsze, ona biednego widziała i znała, nie prześlizgiwała się wzrokiem nad jego twarzą. Żyła jego życiem. Po drugie, nie od każdego przyjmowała pomoc. Wyobraźmy sobie: ktoś idzie z grubą kasą spełnić dobry uczynek, a tu czeka go prztyczek w nos – słyszy od drobnej, pochylonej kobiety: „Nie chcę twojej jałmużny, popracuj nad sobą, twoje intencje są nieczyste”. Ho, ho, to twarda szkoła.

A więc jak brzmi lekcja? Chyba tak, że biednego trzeba zobaczyć, trzeba chcieć go poznać, trzeba spojrzeć mu w oczy, trzeba poczuć się w jego skórze, trzeba pomyśleć: „On jest mną, innym mną i tylko z niewiadomych powodów zajmujemy te, a nie przeciwne miejsca”.

Levinas mówił o etyce twarzy i odpowiedzialności – aż do substytucji – jaka rodzi się ze spotkania z twarzą drugiego człowieka. Chrześcijanin mówi o braterstwie.

Dziś nie używa się słowa „jałmużna”, lecz mówi się o pomocy, o dzieleniu się, o tym, że dawanie daje więcej satysfakcji niż branie. Słowo „jałmużna” źle brzmi, bo konfrontuje nas z niepokojącą dysproporcją między „królem” a „żebrakiem”. Poczucie sprawiedliwości i posiadane ideały równościowe stają naprzeciw dumny wypływającej z szacunku dla zaradności.

Tak sobie myślę, że kiedyś sprawa była prostsza, a ta dysproporcja nie była tak przepastna, bo w zamian za jałmużnę ubogi odpłacał się modlitwą. Miał czym płacić i rachunki wyrównywały się, a nawet pozostawała niepewność, kto dostał więcej. I obie strony miały tego pełną świadomość. Dziś „dziękuję” biednego pozostaje nie dosłyszane, gdyż modlitwa również – podobnie jak jałmużna – wyszła z mody i pozostała nam tylko wymiana towarowa.