Wykazałabym się naiwnością i brakiem skromności, gdybym sądziła, że Cię przekonam do wiary w świętość Księgi jednym lub dwoma krótkimi wpisami. Na pewno nie od dziś się nad tym zastanawiasz. Przede wszystkim zgadzam się z Tobą całkowicie w najistotniejszej kwestii: nie można udawać, że się coś przyjmuje za prawdę. Nie można iść na łatwiznę i z machnięciem ręki przystawać na to, co mówią inni nie podejmując własnego wysiłku poznania. To jest dopiero lekceważenie Boga! Machnąć ręką na to, co się jawi umysłowi, zamknąć go na ukazującą się prawdę, to uznać bez walki, że wszystko jest bez sensu, to obrażać Boga i Jego objawienie. Wtedy można wyznawać tylko bożka, chociaż sądzi się, że wyznaje się Boga. Temu bożkowi na imię można by dać: lenistwo, „święty” spokój, konformizm itp. Natomiast dopóki szukamy prawdy, mamy szansę ją znaleźć. Zauważam u Ciebie to przekonanie, któremu sama hołduję – że tylko ja sama jestem odpowiedzialna za to, co uznam za prawdę. I sadzę, że oboje wiemy, że dla myślącego człowieka nie jest to sprawa prosta.

Jednak, mimo, że drogę do poznania przebywa się na własny rachunek, człowiek nie przebywa jej sam, bo towarzyszą mu inni ludzie. Ta okoliczność nam często umyka w czasach promujących wolność polegającą na niezależności, samodzielności i oryginalności. Dlatego dobrze jest zwrócić szczególną uwagę na to, że ciągle spotyka się kogoś, kto może coś pokazać, na coś naprowadzić. Słowem, spotyka się nauczycieli. Nawet jednak Dobry Nauczyciel – jak Jezusa nazywali niektórzy uczniowie – mimo Jego życia i Jego ofiary – nie wszystkich przekonał. I właśnie do tych, których nie przekonał, posyła innych nauczycieli. Odzywam się więc do Ciebie po to, żeby Ci opowiedzieć o moich nauczycielach i życzyć Ci wyczulenia uwagi na spotkania z Twoimi nauczycielami.

Miałam szczęście spotkać w swoim życiu ludzi, którzy zdobyli moje zaufanie swoją postawą i swoim sposobem myślenia. Wśród nich poznałam kilkoro ludzi niewątpliwie inteligentnych, uczciwych, mających wielką wiedzę i uwagę na drugiego człowieka a przy tym takich, którzy wybrali życie nie mieszczące się w głowie współczesnego człowieka – życie w zakonie, lub – będąc świeckimi – prowadzili życie całkowicie poświęcone pomocy innym.

Najpierw, przez płot mojego ogródka obserwowałam niestrudzoną krzątaninę franciszkanek opiekujących się chorymi dziećmi. Takie ich życie i taki ich wybór – w posłuszeństwie, bez własnej rodziny i bez własnych dzieci – był dla mnie nieustanną prowokacją. Wraz z innymi czynnikami, których nie będę tu wyliczać, bo pewnie nie ze wszystkich zdaję sobie sprawę, doprowadziło mnie to w pewnym momencie już w wieku mocno dojrzałym do zaskakującego dla mnie samej zwrotu: któregoś zwykłego dnia powiedziałam sama sobie nie dowierzając: „wierzę”.

Potem zaczęłam chodzić na msze. Trochę wierzyłam w to co się tam działo, a trochę ciekawił mnie rytuał, trochę wątpiłam, a niektóre elementy wydawały mi się wręcz krępująco naiwne i nieprzystające do mojego racjonalistycznego poglądu na świat, z którego nie mogłam zrezygnować, jako że miałam się za osobę nowoczesną i wykształconą, a więc nie ulegającą zabobonom i nie przyjmującą zastanych form tylko dlatego, że broniła ich tradycja.

Zarazem patrzyłam na odprawiających mszę kapłanów i myślałam: „Hm, można by uznać, że odbywa się tu swoiste przedstawienie teatralne, jakiś odświeżający rytuał, coś dla higieny ducha, taki zachodni ekwiwalent medytacji, taki jakiś dodatek czy odskocznia dla codziennego życia, żeby można było spojrzeć na nie z szerszej perspektywy”. Prawie siebie przekonywałam do tego, żeby się zbytnio nie przejmować tym, co było mówione i co się działo, bo przecież zaraz się „przeżegnam”, wyjdę i wrócę do znanej normalności, ale nie do końca, bo uwierała mnie świadomość tego, że oni w „to” wierzą tak mocno, że zdecydowali się „temu” poświęcić życie. Oni nigdzie nie wyjdą, oni tam zawsze są, to jest ich „wszystko”. A w dodatku podjęli tę decyzję dobrowolnie. Z własnej woli pozbawili się wielu atrakcji – nie będą mieli rodziny, muszą się modlić na zawołanie, słuchać przełożonego i tak dalej. Dlaczego?

Intrygowało mnie to do tego stopnia, że zaczęłam szukać kontaktu z tym światem, w którym oni przebywali – przez lektury, słuchanie wykładów, osobiste rozmowy.

Miałam szczęście: trafiałam na ludzi, którzy byli autentyczni w swoim wyborze. Widziałam ich szczerość i szczęście, dobroć i wrażliwość. Ale broniłam się przed uznaniem ich wyboru za właściwy. Zastanawiałam się, czy aby nie jest tak, że coś mi się tylko wydaje? Może tęsknię za bardziej abstrakcyjnymi rozmowami, jestem zmęczona prozaicznością moich codziennych zajęć i przypisuję jedynemu znanemu mi środowisku osób, o trochę innych zainteresowaniach, cechy, których w istocie nie mają? Właściwie wolałabym, żeby tak było. Nie musiałabym wówczas zmieniać zdania na szereg tematów. Zaczęłam więc – na ile mogłam – uczestniczyć również w życiu uniwersyteckim i porównywać oba środowiska. Chciałam sprawdzić dla siebie samej, na czym to polega, w czym tkwi tajemnica, czy zakonnice i zakonnicy mają jakiś defekt umysłowy, dokonali amputacji części mózgu, żeby móc się poddać dyscyplinie i samoograniczeniu? Gdyby tak było, byłoby mi łatwiej wszystko sobie wytłumaczyć. Przekonywałam się jednak, że mam do czynienia z ludźmi odznaczającymi się cechami umysłowości, które musiałam uznać za wartościowe. A jednocześnie docierało do mnie to ich męczące przeświadczenie, że znają jakąś prawdę, która innym jest niedostępna. Pytałam się w duchu czy to objaw ich pychy, skutek indoktrynacji w dzieciństwie, czy też niedostępna mi racja? Kierując się ciekawością, postanowiłam nie zatrzymywać się na uczuciu irytacji, która mnie ogarniała, lecz spróbować pójść dalej i zobaczyć, co kryje się poza nią. Postanowiłam spróbować wczuć się w ich sposób myślenia. Chciałam sprawdzić: „Gdyby tak założyć, że to nie jest paranoja i przyjąć na próbę, że to prawda, to co mi się wówczas ukaże? Czy taki sam obraz jak oni widzą?” W każdym razie, pomyślałam, że będę mogła ten obraz porównać z obrazem, który już mam i dopiero wtedy ocenić.

Więc gotowa byłam na wewnętrzną konfrontację. Musiała to być jednak walka uczciwa. Musiałam dać drugiej stronie, czyli tym, którzy jakoby posiedli jakąś prawdę, równe szanse. Musiałam więc możliwie bezstronnie wniknąć w tamten zamknięty świat. Poznać język, nakłonić wyobraźnię, pozbyć się przesądów i przed-sądów. Na ile było mnie stać. Szczęśliwie tak się jakoś złożyło, że zaczęłam od codziennej modlitwy. Przygotowała mnie do tego kilkuletnia praktyka siedzenia w za-zen. Stąd wiedziałam, że najważniejsze jest nie spekulowanie, ale praktykowanie.

W drugiej kolejności była Księga. W tym, co piszesz, powtarzasz moje wątpliwości. Mogę je wszystkie wymienić jednym tchem. Najdziwniejsze wydawało mi się twierdzenie, że to słowa Boga. Na początku myślałam, że to przenośnia poetycka, wydawało mi się, że przecież nikt nie może poważnie twierdzić, że coś napisane w konkretnym języku i ludzką ręką, odzwierciedlające przestarzałe obyczaje i stosunki społeczne jest tekstem Boga. No, ale dobrze – pomyślałam, żeby to na razie zostawić na boku i zobaczyć, jaki jest sens poszczególnych biblijnych historii.

Mogę ze zdumieniem lecz z czystym sumieniem powiedzieć, iż nawet w najśmielszych marzeniach nie przeczuwałam, z jak wielką przygodą intelektualną dzięki temu się zetknę i jak mnie to zafascynuje i jak się cieszę, że nie dałam się zwieść pozorom, lecz postanowiłam sprawdzić. Mogę też powiedzieć, że zawdzięczam to ludziom, których spotykam i którzy swoimi osobami gwarantują, że istnieje taka możliwość, że to wszystko ma jednak sens.

Dlatego z przyjemnością po latach przeczytałam fragment listu Edyty Stein, zdolnej doktorantki Husserla, do jej przyjaciela ze studiów, polskiego filozofa, Romana Ingardena, o tym, żeby nie znieważać innych ludzi uznając ich za głupków, bez próby ich poznania i zrozumienia. Cytowałam ten list w poście „A jeśli to prawda?”.

Oczywiście to racja, że najważniejszą nauką i celem, jakie mamy od Boga jest to, żebyśmy się wzajemnie miłowali. Ale musimy się uczyć, jak ten cel osiągnąć. Gotowania uczymy się od kucharek, leczenia od lekarzy, fizyki od fizyków, mądrości od mędrców. Nie żyjemy na pustyni, nie mamy wiedzy wrodzonej na wszystkie tematy, ale żyjemy wśród nauczycieli. Żeby z jajek, masła, mąki, cukru, drożdży i rodzynków zrobić babkę świąteczną, trzeba się tego nauczyć. Źródłem wiedzy może być książka, w której ktoś zapisał procedurę.

Żeby odkryć sens biblijnych historii trzeba posłuchać tych, którzy Biblię studiują, poprosić o objaśnienia. To jest tekst, który ma wiele warstw i ukrytych znaczeń, których nie da się odkryć po samodzielnym, pobieżnym przeczytaniu. To prawie jak czytanie w obcym języku: kiedy widzimy obcojęzyczny tekst i jest on niezrozumiały, a chcemy go zrozumieć, to albo szukamy tłumaczenia na nasz język, albo uczymy się języka oryginału. Ale – podkreślam – musimy chcieć ten tekst zrozumieć. W przypadku Biblii należy postąpić analogicznie i nie dać się zwieść temu, że czytamy polskie słowa. Istnieli i istnieją ludzie, którzy studiują Biblię przez całe życie. Co o nich powiesz? Dlaczego ich nie zapytasz?

Edyta Stein wyraziła swoje zdanie na ten temat w liście do Ingardena.

Wcześniejsze głosy w dyskusji:

• Przyjmijmy, że to prawda [03.05.2008]
  
• A jeśli to prawda? [21.04.2008]
  
• Granice sceptycyzmu [04.04.2008]
  
• Racjonalność ufności [29.03.2008]