Złowieszcze słowa o cywilizacji post-ludzkiej pojawiły się w Liście Pasterskim Episkopatu Polski na Niedzielę Świętej Rodziny. Związane były z rozważaniem na temat zmieniającego się współcześnie kształtu rodziny, ubolewaniem nad zjawiskiem częstych rozwodów, zmian w pojmowaniu tego, czym jest rodzina w kontekście legalizacji związków homoseksualnych oraz zagadnień związanych z prokreacją, w tym etycznością inseminacji in vitro. Wynika stąd, że zachodzące w tych obszarach zmiany mogą według biskupów, powołujących się na Stolicę Apostolską, przynieść jako skutek kres cywilizacji ludzkiej. Tak kategoryczne stwierdzenie będzie usprawiedliwione, jeśli istoty, które nadal będą zamieszkiwały naszą planetę stracą jakieś cechy, których posiadanie jest konieczne dla tego, żeby nazywały się ludźmi. Co to za cechy? Czego biskupi z takim niezłomnym przekonaniem bronią? Chcąc to lepiej zrozumieć sięgnęłam do Instrukcji Kongregacji Nauki Wiary pt. „Dignitas Personae”, której tematyka bliska jest temu, co napisali polscy biskupi.

Lektura okazała się pouczająca. Najpierw, tytułem wprowadzenia, przytoczę kilka wyjątków z tej Instrukcji. Tłustym drukiem zaznaczyłam te wyrażenia, które wydały mi się frapujące:

„Jeżeli chodzi o leczenie bezpłodności, nowe techniki medyczne powinny uszanować trzy podstawowe dobra: a) prawo do życia i do integralności fizycznej każdej istoty ludzkiej od poczęcia aż do naturalnej śmierci; b) jedność małżeństwa, pociągającą za sobą wzajemne poszanowanie prawa małżonków do stania się ojcem i matką wyłącznie dzięki sobie; c) specyficznie ludzkie wartości płciowości, które «wymagają, by przekazanie życia osobie ludzkiej nastąpiło jako owoc właściwego aktu małżeńskiego, aktu miłości między małżonkami». Techniki przedstawiane jako pomoc do przekazywania życia «nie dlatego są do odrzucenia, że są sztuczne. Jako takie świadczą o możliwościach sztuki medycznej, jednak powinno się je oceniać pod kątem moralnym w odniesieniu do godności osoby ludzkiej, wezwanej do realizacji powołania Bożego, w darze miłości i w darze z życia».”

I dalej czytamy: „W świetle takiego kryterium należy wykluczyć wszelkie techniki sztucznego zapłodnienia heterologicznego oraz techniki sztucznego zapłodnienia homologicznego, zastępujące akt małżeński. Dopuszczalne są natomiast te metody, które mają na celu wspieranie aktu małżeńskiego i jego płodności. Instrukcja Donum vitae mówi: «Lekarz pozostaje w służbie osób i przekazywania życia ludzkiego. Nie jest uprawniony do dysponowania nimi, ani do decydowania o nich. Interwencja lekarska szanuje godność osób, gdy ułatwia ten akt lub pozwala uzyskać jego cel, jeśli został dokonany w sposób normalny». Natomiast na temat sztucznej inseminacji homologicznej mówi: «Nie można dopuścić sztucznego zapłodnienia homologicznego wewnątrz małżeństwa za wyjątkiem przypadku, w którym środek techniczny nie zastępuje aktu małżeńskiego, lecz służy jako ułatwienie i pomoc do osiągnięcia jego naturalnego celu».”

W dalszym ciągu Instrukcji czytamy: „Ponadto Kościół uważa za etycznie nie do przyjęcia oddzielanie prokreacji od całkowicie osobistego kontekstu aktu małżeńskiego: przekazywanie ludzkiego życia jest aktem osobistym mężczyzny i kobiety jako pary, nie dopuszczającym żadnego rodzaju zastępczego działania. Akceptowanie bez zastrzeżeń faktu, że stosowanie technik zapłodnienia in vitro pociąga za sobą wysoki procent poronień, pokazuje wyraźnie, że zastąpienie aktu małżeńskiego procedurą techniczną – oprócz tego, że uchybia szacunkowi, jaki należy się prokreacji, której nie można sprowadzać jedynie do wymiaru reprodukcyjnego – przyczynia się do osłabienia świadomości szacunku należnego każdej istocie ludzkiej. Natomiast uznaniu tego szacunku sprzyja bliskość małżonków, ożywiana miłością małżeńską.

Podobnie jak zapłodnienie in vitro, którego stanowi odmianę, ICSI jest ze swej istoty techniką niegodziwą: powoduje ona całkowite oddzielenie prokreacji od aktu małżeńskiego. W istocie bowiem ICSI «dokonuje się poza ciałem małżonków, za pośrednictwem działania osób trzecich, od których kompetencji i działań technicznych zależy powodzenie zabiegu (…) oddaje więc życie i tożsamość embrionów w ręce lekarzy i biologów, wprowadza panowanie techniki nad pochodzeniem i przeznaczeniem osoby ludzkiej. Tego rodzaju panowanie samo w sobie sprzeciwia się godności i równości, które winny być uznawane zarówno w rodzicach, jak i dzieciach. Poczęcie w probówce jest wynikiem działań technicznych, które prowadzą do zapłodnienia; nie jest ono w rzeczywistości ani osiągnięte, ani pozytywnie chciane jako wyraz i owoc właściwego aktu zjednoczenia małżeńskiego».”

Zwraca uwagę, że wielokrotnie powtarza się w tych fragmentach troska o akt małżeński. Może to być sporym zaskoczeniem w kontekście wrogich cielesności klimatów obecnych w poprzednich epokach w chrześcijaństwie w ogóle, a w Kościele w szczególności. Teraz zagrożeniem dla ludzkości jest zdaniem Kościoła życie bez aktów małżeńskich! Hm, a tak długo seks był czymś, przed czym należało się wystrzegać, zaś teraz niespodziewanie urósł do roli wyznacznika tego, co prawdziwie ludzkie. Czy to ironiczny chichot historii? Definitywne acz niespodziewane zwycięstwo rewolucji seksualnej? Otóż nie, bo tu nie chodzi o seks. Jak można się zorientować, akt małżeński różni się od seksu (w tym seksu małżeńskiego) tym, że jest nastawiony na prokreację.

Zaczynam rozumieć, że w troska Kościoła o przyszłość ludzkości bierze się z rozdęcia do monstrualnych rozmiarów i rzutowania w przyszłość tego, co teraz dopiero kiełkuje: Kościół przestrzega przed perspektywą, że seks wyprze akty małżeńskie, ponieważ te ostatnie nie będą potrzebne do przedłużenia gatunku.

Zatem wyobraźmy sobie post-ludzi przyszłości. Zastąpią oni ludzi i tym będą się od nich różnili, że nie będą ich łączyć akty małżeńskie, czyli nie będą chcieli łączyć się w pary, żeby mieć wspólne dzieci. Czy to rzeczywiście tak wiele by zmieniło, że przestaliby być ludźmi? Wyobraźmy to sobie: Jeśli post-ludzie będą chcieli mieć dziecko pójdą do laboratorium i dadzą sobie wstrzyknąć zarodek (w przypadku kobiety), albo odbiorą gotowego noworodka (w przypadku mężczyzny). Właściwie to kobiety też odbiorą nowego noworodka wyhodowanego w jakimś inkubatorze, po co się wysilać i nosić w sobie embrion, który może być wyhodowany w super-laboratorium przyszłości. Post-ludzie nie będą wiedzieli, kto dał materiał genetyczny, nie tylko w połowie i dlatego, że nie będą znali drugiego rodzica, ale nawet nie będą wiedzieli, że do produkcji tego noworodka został użyty ich własny materiał genetyczny, gdyż w laboratorium mogło się okazać podczas badań, że ich komórki mają jakieś wady i zostały wymienione lub zmodyfikowane. Pojęcie rodzicielstwa przestanie mieć sens. Jeśli post-ludzie będą spółkować, to tylko dla rozładowania napięcia lub przeżycia zmysłowej przyjemności. Życie będzie tak zorganizowane, że będzie można żyć w pojedynkę. W konsekwencji post-ludzie przestaną się sobą interesować i cieszyć. Coś takiego jak rodzina przestanie istnieć, bo nikt z nikim po paru pokoleniach nie będzie spokrewniony, albo nie będzie o tym wiedział i nie będzie się do tego przywiązywać wagi. Nie będzie opowiadało się historii rodzinnych, nie będzie szukało podobieństw i wskazywało, na to, że wady potomstwa są „zasługą” tej drugiej rodziny. Czy brak więzów krwi wytworzy taką pustkę, której nic nie zapełni?

Ale to przecież byłby świat, w którym wszystkie dzieci byłyby adoptowane przez samotne matki lub samotnych ojców, którzy sami też byli adoptowani. Czy istnieje uzasadniona obawa, że w końcu nikt nie będzie chciał mieć dzieci, bo nie będzie mógł przeglądać się w nich, wypatrywać młodszego i lepszego siebie, więc posiadanie dzieci straci na atrakcyjności? Czy ludzie tylko dlatego chcą mieć dzieci, żeby zaspokajać przy ich pomocy narcystyczne potrzeby?

W powyższej wizji wymieniłam wszystko to, co napawa mnie lękiem. Z jednej strony jest to perspektywa przerażająca i rodzi odruchową chęć obrony tego świata, jaki znam, który nagle zaczyna mi się wydawać nadspodziewanie kruchy i przyjazny. A jednak nie chcę ulegać takim wizjom, budzi mój opór dokonywanie takich ekstrapolacji i takich uogólnień. Bo nawet jeśli ta ponura fantazja miałaby się ziścić, to przecież zamiast nuklearnej rodziny pielęgnującej rozszerzony egoizm – mama, tata i kilkoro dzieci – może wytworzyć się poczucie powszechnego braterstwa. Brak więzów krwi może równie dobrze pomóc, a nie przeszkodzić budowaniu jedności wśród ludzi. Może wszystkie dzieci naprawdę zaczęłyby być nasze. Czy człowieka może zniszczyć to, że nie będzie MUSIAŁ spółkować w celu prokreacji? Czy nie WYBIERZE właśnie takich związków i takiego życia, które dla mnie, żyjącej dzisiaj, są tak drogie, ale które są zastane i nie podlegają wyborowi?

Jeśli nauczono mnie przeczuwać jakiś zamysł Boga wobec ludzi, to jest nim to, że obdarzył człowieka kochającą i spragnioną miłości naturą. Przyznać należy, że ta natura dotychczas realizowała się najpełniej za pośrednictwem rodziny i rodzicielstwa. Jeśli wszakże faktycznie taka jest ludzka natura, to żadna technika i żadne udogodnienia w trybie życia jej nie zmienią. Natura to wszak z definicji coś niezmiennego. Może by tak przyjrzeć się człowiekowi przez pryzmat Pieśni nad Pieśniami, żeby nabrać trochę więcej zaufania do Stwórcy, który stworzył człowieka jako istotę zdolną do kochania przede wszystkim?

Zresztą na początku instrukcji „Dignitas personae” znajdują się właśnie takie pełne optymizmu słowa, które później ulegają zatarciu w ferworze obrony ludzkości przed rezygnacją z aktów małżeńskich: „Spojrzenie Kościoła jest rzeczywiście pełne ufności, ponieważ «życie zwycięży: ta nadzieja nie może nas zawieść. Tak, życie zwycięży, ponieważ po stronie życia stoi prawda, dobro, radość, prawdziwy postęp. Po stronie życia stoi Bóg, który miłuje życie i obficie nim obdarza»”.

Zatem można mieć również nadzieję, że to Bóg, który jest po stronie życia, pozwala człowiekowi, żeby wykorzystując technikę pomagał procesowi powstawania życia. Dlaczego nie uznać, że Bóg wcale nie jest zazdrosny o Swoje stwórcze prerogatywy, bo ani przez chwilę nie pojawia się zagrożenie, że zostanie przez człowieka zdetronizowany i bezczelnością jest wyobrażać sobie, że może być inaczej?