W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego stulecia, różni teologowie, katoliccy i protestanccy, pojedynczo ale i we współpracy, na zjazdach i konferencjach, próbowali opracowywać nowe, przystające do myśli współczesnej formuły, wyrażające rzeczywistość przemiany, jaka zachodzi podczas wypowiadania sakramentalnych słów konsekracji. Próby takie podejmowane były także podczas trwania Soboru Watykańskiego II. Niestety, nie dopracowano się systematycznego i satysfakcjonującego wykładu. Jakby w odpowiedzi, a nawet na przekór nie przynoszącym konkretnych owoców spekulacjom, Papież Paweł VI ogłosił Encyklikę Mysterium Fidei (czyli Tajemnica Wiary), w której przedstawiał to, w co Kościół wierzy na temat rzeczywistej obecności Chrystusa w sakramencie Eucharystii.
Paweł VI użył w encyklice pojęcia transsubstancjacji, chociaż Sobór Watykański II nie chciał posługiwać się tym pojęciem. Sobór jednak nie zajmował się Eucharystią od strony dogmatycznej. Nie miał na celu opisu jej rzeczywistości. Przypuszczalnie z tego powodu Paweł VI sięgnął po wyrażenie transsubstancjacja: dlatego, że było jedynym potwierdzonym przez poprzedni Sobór Trydencki (1545 – 1563). Z kolei ów Sobór głosił rzeczywistą, prawdziwą i substancjalną obecność (całego) Chrystusa w Eucharystii w reakcji na głoszenie przez niektóre nurty protestanckie jedynie symbolicznego znaczenia Ciała i Krwi Pańskiej.
Można prowadzić dyskusję, czy Paweł VI miał intencję utrzymania pojęcia transsubstancjacja dla opisu tajemnicy eucharystycznej przemiany. Za tym świadczyłoby stwierdzenie, iż nie można zmieniać, pomijać czy reinterpretować raz już wyłożonej dokładnie doktryny oraz poszczególnych słów (10, 23). Nie można również mówić o tajemnicy przeistoczenia bez wspomnienia, iż cała substancja chleba ulega cudownej przemianie w substancję Ciała, zaś cała substancja wina przemienia się w Krew Chrystusa (11). Z drugiej strony, w następnych akapitach czytamy: (…) przecież te formuły jak również i inne, których Kościół używa dla określenia dogmatów wiary wyrażają pojęcia, które nie są związane z żadnym określonym typem kultury, ani z żadnym etapem rozwoju nauki ani z tą czy inną szkołą teologiczną (…) (24). I dalej: Można je wprawdzie jaśniej i bardziej przystępnie wyłożyć – co jest z wielką korzyścią – zawsze jednak tylko w tym znaczeniu w jakim zostały użyte, żeby w miarę rozwoju zrozumienia, wiary, sama prawda wiary pozostała niezmieniona (25). Jest więc tu zachęta do pogłębiania rozumienia i wyjaśniania wiary, przy zachowaniu jej tożsamości.

Mówiąc o rzeczywistej obecności Jezusa Chrystusa w Eucharystii, jako pierwsze należy podkreślić, iż jest to wielka Tajemnica. A więc wymaga uległości rozumu i zawierzenia Bożemu Słowu, które mówi To jest Ciało moje [Łk 22, 19]. Nie kierujemy się tym, co przedstawiają nam zmysły: widok, zapach, smak chleba, ale wyznajemy prawdziwą obecność Chrystusa w sakramencie, prawdziwego Ciała i Jego Krwi. Przyjęcie tego od początku wydawało się trudne, a niektórym nawet niemożliwe.
Postawa uległości w przyjmowaniu nauki Kościoła wymaga wiary w rzeczywistość przemienienia chleba i wina. Nie wymaga zaś skupienia na formie opisu tej przemiany. Gdyż to, jak się ona odbywa jest tajemnicą, podobnie jak tajemnicą jest, że Ciało jest Ciałem, Krew jest Krwią, a jednocześnie w każdej postaci jest cały i wszystek Chrystus, Bóg-człowiek. Co więcej, żadne słowo, transsubstancjacja czy transfinalizacja, czy transsignifikacja, nie wyjaśnia tajemnicy, ani nawet nie opisuje jej w sposób adekwatny.  
Pewną wskazówką dla intelektualnego ujmowania Przemiany może być pojęcie realnego symbolu, którym posługiwali się Ojcowie wschodni w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, a które nie było rozumiane już wówczas na zachodzie ani też później, w średniowieczu, nawet jeśli studiowano pisma Ojców. Pojęcie to związane jest z wpływami idei platońskich i myśleniem hierarchicznym w nauce o zbawieniu i odkupieniu. Wyraża stosunek między odbiciem oraz pierwowzorem. Istotą obrazu jest wskazywać na pierwowzór. Jedna rzeczywistość jest symbolem innej, wyższego rzędu i to w tym sensie, że rzeczywistość wyższego stopnia wyraża samą siebie w rzeczywistości niższego rzędu, uobecnia się w niej i przez nią działa, chociaż w sposób osłabiony. Ojcowie greccy posługiwali się teologią rzeczywistości obrazów do przedstawienia Eucharystii i dostrzegali w niej rzeczywistą, choć ukrytą obecność Chrystusa
Również Tomasz z Akwinu nie posługiwał się pojęciem transsubstancjacji dla opisu obecności eucharystycznej (za R. Laurentin’em). Wg niego obecność eucharystyczna jest możliwa dzięki nowej, misteryjnej relacji chleba i wina do Ciała i Krwi Chrystusa. Stają się one urzeczywistniającym znakiem osobowej obecności. Eucharystia czyni Chrystusa obecnym bez rozmnażania Go, przemieszczania, zmieniania. Postacie chleba i wina, chociaż nie ulegają żadnej zmianie zaczynają istnieć z inną celowością, na innej zasadzie (stąd mówi się o transfinalizacji). Chleb i wino są wyrwane z ziemskiego używania i istnienia i sprawiają jako znaki, że stajemy w obecności Ciała i Krwi Chrystusowej (transsignifikacja). Przez Słowo Boże są włączane w nową, transcendentną relację o wymiarze wertykalnym. Komunikowanie duchowe, komunikowanie z Bogiem jest transcendentne w stosunku do naszej czasoprzestrzeni. On jest obecny tam, gdzie konsekrowana hostia, ponieważ z Jego woli, stała się znakiem Jego rzeczywistej, osobowej obecności. 
Teologia dogmatyczna chcąc opisać tajemnicę obecności Chrystusa w Eucharystii w sposób czytelny i zrozumiały dla chrześcijan dziś, rzetelny, nie naiwny i nie opierający się o uprzywilejowane w scholastyce wyrażenia, napotyka wiele trudności. Szczególnym zagrożeniem wydaje się możliwość redukcji Obecności do symbolu – znaku. Nie zrozumienie tego, co teologia wschodu chce wyrazić mówiąc o znaku uobecniającym, prowadzić może do stwierdzenia, że Chrystus obecny jest tylko w niebie, a Ciało i Krew stanowią znaki wspólnoty z Nim wierzącego człowieka / Kościoła. A takie pojmowanie Eucharystii nie jest katolickie i dlatego, jak sądzę, Paweł VI usilnie zabiegał pół wieku temu o przypomnienie transsubstancjacji jako najbardziej adekwatnie, jego zdaniem, opisującej tajemnicę obecności Chrystusa pośród nas w Eucharystii.